شاه در اين طراحى پيرتر شده و ريش و سبيل پرپشت‌تر از طراحى نخستين دارد تا آنجا كه لازم مىآيد اين نگاره متأخرتر باشد ؛ درحاليكه سال 1663 م . براى آثارى چون اثر محمد زمان خيلى زود است . از اينها گذشته ، جامه شاه در هردو نگاره شبيه جامه سلطنت شاه سليمان است كه در سال 1077 / 1667 در بيست سالگى جانشين پدر شد ؛ هردو نگاره تأثير اروپا را بشدت نشان مىدهند . راه‌حل اين مشكل اينست كه هردو صحنه دربار به اوايل دهه 1670 م . برمىگردد و تاريخ طراحى شيخ عباسى نيز سال 1084 / 1673 است . در آثار شيخ عباسى و فرزند او على نقى تأثيرات مغولى و اروپائى مشهود است و اين امر پس از آن يكى از عناصر سبك نقاشى متأخر صفوى گرديد « 1 » . دومين شخصيت برجسته نقاشى نگارگرى در اين دوره على قلى جبه‌دار بود كه او نيز آشكارا به هر تك‌چهره‌اى از اروپائيان برمىخورد ، تحت‌تأثير قرار مىگرفت « 2 » . او نيز شاه را همراه درباريان و ازجمله پسرى با لباس هلندى در يك صفحه كامل ( و چون موى سرش را به روى شانه‌هايش ريخته ، احتمالا اروپائى است ) به تصوير كشيد « 3 » . اين هنرمند نسبت به محمد زمان به حجم‌نمايى چندان توجهى نكرده و اين مسأله در نااستوارى اين گروه از نگاره‌ها كه بيشتر حالت شناور دارند تا متكى بر سطح ، ديده مىشود ؛ امّا او به ميزانى متعادل از پرداخت واقع‌گرايانه دست يافت . على قلى احتمالا از نسل گرجيان بوده ، چون دوتا از طراحيهاى وى حاوى نكاتى به زبان گرجى است و يكى كه در موزه بريتانيا محفوظ است و امضاى غلامزاده قديمى على دارد ، به حق به او نسبت داده شده است « 4 » . اين نگاره زوجى را با جامه گرجى ولى با سبك دربارى ايران نشان مىدهد . در اين روزگار هنر غيرمذهبى گرجستان وارد ايران شده بود « 5 » ؛ اما اگر على قلى واقعا غلامزاده باشد ، پس احتمالا در اصفهان و يا جلفا متولد شده است . اين سبك تلفيقى هنوز تا پايان اين سده و درواقع تا پس از سلطنت شاه سلطان حسين ( 35 - 1105 / 1722 - 1694 ) متداول بوده است . در موزه متروپوليتن نسخه‌اى بزرگ از شاهنامه به تاريخ 9 - 1663 م . وجود دارد ، ولى نگاره‌هاى آن بعدها در بين سالهاى 1693 م . و 1698 م . بدان افزوده شده و اين نگاره‌ها كار نقاشانى چون آقانويان ، غلام پرماك و على نقى ( كه قبلا

--> ( 1 ) - ر . اسكلتن ، « شيخ عباسى و فرزند او » در ششمين كنگره بين المللى ، ص 81 . رابينسون ، مجموعه كىير ، جلد 3 ، ص 395 ، تصوير 90 ( به تاريخ 1080 / 1670 ) . ( 2 ) - مارتين ، نقاشى نگارگرى ، جلد 2 ، تصوير 172 . ( 3 ) - ايوانف ، Al'bom ، تصوير 99 . ( 4 ) - رابينسون ، نقاشى نگارگرى ايران ، شماره 87 ، تصوير 34 . ( 5 ) - گرى ، « مردى در پوست پلنگ » در Bodleian Library Record ، جلد 3 ( 1951 م . ) ، شماره 32 ، 8 - 194 .